Βασιλική Κατή, Καθ. Τμήματος Βιολογικών Εφαρμογών & Τεχνολογιών, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων · 1 Φεβρουαρίου 2022

Η νέα νομοθεσία ΠΑΔ

Την 1η Νοεμβρίου 2021 ανακοινώθηκε το εμβληματικό πρόγραμμα «Απάτητα Βουνά» από τον Πρωθυπουργό Κ. Μητσοτάκη στη διάσκεψη των Ηνωμένων Εθνών για την κλιματική αλλαγή COP26. Ανεξάρτητα από τον τίτλο που επέλεξε η Κυβέρνηση να επικοινωνήσει το πρόγραμμά της, ας δούμε την ουσία: Με την εκπνοή του έτους υπογράφτηκαν έξι Υπουργικές Αποφάσεις (Υ.Α.) από τον Υφυπουργό ΥΠΕΝ κ. Γ. Αμυρά για την προστασία έξι ορεινών Περιοχών Άνευ Δρόμων (ΠΑΔ), όπου «Απαγορεύεται η διάνοιξη δρόμων κίνησης μηχανοκίνητων οχημάτων, ανεξαρτήτως κατηγορίας και κάθε είδους τεχνική επέμβαση, μεταβολή ή αλλοίωση του φυσικού περιβάλλοντος» (Άρθρο 3) [1]. Ο σκοπός της νομοθεσίας παρουσιάζεται στο Άρθρο 1 κάθε Υ.Α. (Πλαίσιο 1). Το πρόγραμμα παρουσιάστηκε από την πολιτική ηγεσία του ΥΠΕΝ σε συνέντευξη τύπου την 18η Ιανουαρίου του 2022 και τρεις μέρες μετά σε εκδήλωση στο Μέγαρο Μαξίμου ο πρωθυπουργός το υποστήριξε δημόσια κάνοντας σαφές πως «στις περιοχές αυτές δεν θα μπορεί πλέον να κατατμηθεί γη, δεν θα μπορούν να ανοιχτούν νέοι δρόμοι, δεν θα μπορούν να εγκατασταθούν ανεμογεννήτριες». Δήλωσε ακόμη πως «αυτή η πρωτοβουλία σε καμία περίπτωση δεν θέτει σε αμφισβήτηση τον παράλληλο πυλώνα της ανάπτυξης των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας». Εισήγαγε όμως επί της ουσίας την πρώτη οριζόντια ζώνη αποκλεισμού όλων των επενδύσεων και δη αιολικών υποδομών μέσω των «Απάτητων Βουνών», παρότι αφορά σε <1% της Ελλάδας, καθώς όπως είπε χαρακτηριστικά «έχουμε επαρκή χώρο στην Ελλάδα για να τοποθετήσουμε τις ανεμογεννήτριες που χρειαζόμαστε». Άρα μπαίνει στον πολιτικό λόγο το θέμα των ζωνών αποκλεισμού Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (ΑΠΕ) μαζί με ένα εναλλακτικό μοντέλο ήπιας βιώσιμης ανάπτυξης της ορεινής Ελλάδας.

Τα έξι «Απάτητα Βουνά» των ΠΑΔ είναι: Λευκά Όρη (382,06 τ.χλμ.), Τύμφη (202,75 τ.χλμ.), Ταΰγετος (143,23 τ.χλμ.), Σμόλικας (102,89 τ.χλμ.), Σάος (97,30 τ.χλμ.), Χατζή (45,61 τ.χλμ.), συνολικής έκτασης 974 τ.χλμ.

Η διεπαφή επιστήμης-πολιτικής

Η νομοθεσία για τις ΠΑΔ βασίστηκε στην έρευνα πολυμελούς ομάδας του Εργαστηρίου Διατήρησης της Βιοποικιλότητας (BCL) του Τμήματος Βιολογικών Εφαρμογών & Τεχνολογιών του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, μέσω δύο προγραμμάτων με χρηματοδότηση από το Πράσινο Ταμείο [1].

Το πρόγραμμα ROADLESS ξεκίνησε τον Σεπτέμβριο του 2019 με ανάδοχο την Πίνδο Περιβαλλοντική (ΜΚΟ) και συνεργαζόμενο φορέα το Παν/μιο Ιωαννίνων. Παρείχε την επιστημονική βάση για τη νομοθεσία ΠΑΔ ως εξής: παρήγαγε την πρώτη βάση δεδομένων των ΠΑΔ έκτασης άνω των 50 τ.χλμ. (Ιούνιος 2020) [2], μία πολιτική σύνοψη με τίτλο «Οι Περιοχές Άνευ Δρόμων (ΠΑΔ) ως εργαλείο περιβαλλοντικού σχεδιασμού στην Ελλάδα» (Ιούλιος 2020) [3] και μια διεθνή δημοσίευση στο περιοδικό Biological Conservation (Νοέμβριος 2020) με τίτλο «Conservation policy under a roadless perspective: Minimizing fragmentation in Greece» [4]. Τα αποτελέσματα της έρευνας γνωστοποιούνταν τακτικά στο ΥΠΕΝ και λοιπούς φορείς [1]. Τον Φεβρουάριο του 2021 ξεκίνησε η προπαρασκευή της νομοθεσίας για την προστασία των έξι ΠΑΔ που είχε προτείνει το έργο ROADLESS, από τη Διεύθυνση Βιοποικιλότητας του ΥΠΕΝ σε συνεργασία με το γραφείο του Υφυπουργού κ. Γ. Αμυρά. Το ΥΠΕΝ χρησιμοποίησε την πρώτη βάση δεδομένων [2] των έξι εκτεταμένων ΠΑΔ άνω των 50 τ.χλμ. στις Υ.Α. και τα επιστημονικά μας κείμενα [3-4] για να συντάξει και να τεκμηριώσει τις Υ.Α. Επομένως, έχει ήδη υλοποιηθεί η πρώτη από τις τέσσερις βασικές προτάσεις μας για την υιοθέτηση ευρύτερης πολιτικής ΠΑΔ στην Ελλάδα και εν γένει προστασίας της βιοποικιλότητας [3] (Πλαίσιο 2).

Kατά την περίοδο που το ΥΠΕΝ συνέτασσε τη νομοθεσία των ΠΑΔ, εισηγήθηκε στο Πράσινο Ταμείο την επιχορήγηση έρευνας για χαρτογράφηση όλων των ΠΑΔ της χώρας. Πρόκειται για το έργο NATLAND το οποίο ξεκίνησε στο BCL τον Ιούλιο του 2021 και είναι σήμερα σε εξέλιξη. Το έργο θα ολοκληρωθεί το Σεπτέμβριο του 2022 με τελικό παραδοτέο τον εθνικό χάρτη των «Αδιατάρακτων Φυσικών Περιοχών» ως χερσαία πολύγωνα άνω του ενός τ.χλμ., που απέχουν τουλάχιστον ένα χιλιόμετρο από τον πλησιέστερο δρόμο με την περιμετρική ζώνη ενός χιλιομέτρου αυτών, καθώς και των νησιών χωρίς δρόμους. Τα παραδοτέα του έργου δίνουν την επιστημονική βάση για την υλοποίηση της δεύτερης και τρίτης πρότασης (Πλαίσιο 2). Η τέταρτη πρόταση εισέρχεται σε θέματα χωροταξίας επενδυτικών έργων και αποτελεί βαθύτερο θέμα πολιτικού διαλόγου επί του μοντέλου ανάπτυξης της χώρας (Πλαίσιο 2).

Όλα τα αποτελέσματα της έρευνας, οι βάσεις δεδομένων, οι διεθνείς δημοσιεύσεις, το χρονικό των «Απάτητων Βουνών», η πολιτική σύνοψη χρήσης των αποτελεσμάτων της έρευνας, οι διεθνείς και ελληνικές ομιλίες, η νομοθεσία ΠΑΔ, καθώς και υλικό εκλαϊκευμένης επιστήμης είναι αναρτημένα στη σχετική ιστοσελίδα ROADLESS [1].

Νομική παρακαταθήκη για το μέλλον

Νέος άνεμος φυσά στην ελληνική περιβαλλοντική πολιτική σκηνή (Πλαίσιο 1). Η νομοθεσία είναι ρηξικέλευθη και κινείται σε τελείως διαφορετικό πνεύμα από το Νόμο 4685/2020, στον οποίον επί παραδείγματι οι οδοί κίνησης μηχανοκίνητων οχημάτων καθώς και τα έργα κοινής ωφελείας, όπως θεωρούνται οι υποδομές ΑΠΕ, δύνανται να κατασκευάζονται ακόμη και εντός της Ζώνης Προστασίας της Φύσης (Άρθρο 44). Εισάγει για πρώτη φορά νέες έννοιες και όρους στην ελληνική περιβαλλοντική έννομη τάξη, όπως η ανάσχεση της αλλαγής χρήσης γης και του κατακερματισμού των φυσικών οικοσυστημάτων, οι αρνητικές επιπτώσεις της επέκτασης των δρόμων και των τεχνητών επιφανειών και η διαφύλαξη των αξιών του τοπίου, πέραν του γνωστού θεσμικού πλαισίου των δύο Ευρωπαϊκών Οδηγιών για τα είδη και τους οικοτόπους (92/43/ ΕΟΚ) και τα πουλιά (2009/147/ΕΚ). Οι όροι αυτοί χρησιμοποιούνται σε νομικά κείμενα και στον πολιτικό λόγο της Κυβέρνησης για πρώτη φορά, και μάλιστα από τον ίδιο τον Πρωθυπουργό.

Η επιστημονική τεκμηρίωση για τα ως άνω είναι ισχυρή. Η αλλαγή της χρήσης γης, συμπεριλαμβάνοντας τη μετατροπή φυσικών οικοσυστημάτων σε τεχνητές επιφάνειες, αποδείχθηκε πρόσφατα ότι είναι η κυριότερη απειλή για τη βιοποικιλότητα στον κόσμο [5] και την Ευρώπη [6].

Αναγνωρίζεται το πρόβλημα του κατακερματισμού, τόσο γιατί σχετίζεται άμεσα και ποικιλοτρόπως με την απώλεια της βιοποικιλότητας, το χρέος εξαφάνισης των ειδών και το χρέος της οικολογικής λειτουργίας [7], όσο και γιατί ο δείκτης κατακερματισμού της Ελλάδας, παρότι ακόμη χαμηλός, αυξάνεται ταχύτερα σε σχέση με την υπόλοιπη Ευρώπη [8]. Η νέα νομοθεσία αγγίζει ακόμη τη ρίζα του προβλήματος της απώλειας της βιοποικιλότητας και της υποβάθμισης των οικοσυστημικών λειτουργιών: την εξάπλωση των δρόμων και των τεχνητών επιφανειών σε οικοσυστήματα μεγάλης φυσικότητας, άλλως οριζόμενη ως «κατάληψη γης» (land take). Η αντιμετώπιση της κατάληψης γης αποτελεί δε στόχο στο σχέδιο αποκατάστασης της φύσης της Ευρωπαϊκής Στρατηγικής για τη Βιοποικιλότητα (στόχος 2.2.3) [9].

Οι δρόμοι θεωρούνται η επιτομή της καταστρεπτικής παρέμβασης του ανθρώπου στη φύση, καθώς όταν διεισδύουν σε φυσικά οικοσυστήματα προκαλούν τη λεγόμενη «μεταδοτική ανάπτυξη», και σχετίζονται ευθέως και με τις πέντε κύριες απειλές για τη βιοποικιλότητα: αλλαγή χρήσης γης, άμεση εκμετάλλευση των πόρων, κλιματική αλλαγή, ρύπανση και εισβλητικά είδη κατά φθίνουσα σειρά σημαντικότητας [4,10,11]. Με την Ελλάδα να είναι στην πρώτη θέση αύξησης των τεχνητών επιφανειών στην Ευρώπη το 2015 [12] και τους δρόμους και τα εργοτάξια να «καταναλώνουν» περισσότερη γη από ότι στην Ευρώπη [13], η νομοθεσία ΠΑΔ είναι αναμφισβήτητα στη σωστή κατεύθυνση.

Τέλος, η νομοθεσία κάνει σαφή αναφορά στο τοπίο και τις αξίες του, μια πολυσύνθετη και εξαιρετικής σημασίας έννοια που πρέπει να μας απασχολήσει σοβαρά ως επιστημονική κοινότητα. Δεν υφίσταται νομικά δεσμευτικό πλαίσιο για την προστασία του τοπίου στην Ευρώπη και την Ελλάδα, και επομένως η διατήρηση των ιδιαίτερων φυσικών και πολιτισμικών τοπίων της Ελλάδας, του μεγάλου θησαυρού της, παραγνωρίζεται κατά κόρον στις αναπτυξιακές τομεακές πολιτικές και στο χωροταξικό σχεδιασμό τους, ακόμη και στις σχετικές μελέτες περιβαλλοντικών επιπτώσεων.

Συνοψίζοντας, η νομοθεσία ΠΑΔ δύναται να είναι το έναυσμα για τον πραγματικό εκσυγχρονισμό της περιβαλλοντικής μας νομοθεσίας, και ως εκ τούτου παρακαταθήκη για το μέλλον.

Γιατί μόνο έξι βουνά;

Δικαίως η κοινωνία και η επιστημονική κοινότητα αναρωτιέται γιατί μια τόσο καλή νομοθεσία να έχει τόσο περιορισμένη εφαρμογή. Η απάντηση βρίσκεται στο χρονικό των «Απάτητων Βουνών» [1]: Όταν ξεκίνησε η σύνταξη των Υ.Α. των ΠΑΔ ήταν διαθέσιμα τα χωρικά αρχεία μόνο έξι μεγάλων ΠΑΔ συμπεριλαμβανομένου του Ολύμπου. Τα έξι βουνά δεν επιλέχθηκαν στην τύχη. Τα μεθοδολογικά βήματα εντοπισμού των ΠΑΔ με αντικειμενικό τεχνικό τρόπο περιγράφονται στη σχετική δημοσίευση [4]. Σημειώνεται ότι ο Όλυμπος για τον οποίο είχε ήδη υπογραφεί Προεδρικό Διάταγμα (Π.Δ.) αντικαταστάθηκε στη νομοθεσία με μια μικρότερη ΠΑΔ (Χατζή). Μας ζητήθηκε τότε από το ΥΠΕΝ να προταθεί κάποια ΠΑΔ έστω και μικρότερης έκτασης, καθώς η Υ.Α. του Ολύμπου δεν μπορούσε εκδοθεί. Η βάση δεδομένων δεν ήταν έτοιμη. Από τα λίγα διαθέσιμα χωρικά δεδομένα μικρότερων ΠΑΔ το ΥΠΕΝ επέλεξε το όρος Χατζή με την τεκμηρίωση που παρουσίασε στη συνέντευξη τύπου για την οικολογική αξία της περιοχής [14]. Όλες οι ΠΑΔ των Υ.Α. εμπίπτουν σχεδόν εξολοκλήρου στο δίκτυο Natura 2000, δηλαδή σε περιοχές σημαντικές για τα είδη Ευρωπαϊκού Ενδιαφέροντος Διατήρησης.

Μία ακόμη πολύ μεγάλη ΠΑΔ στην περιοχή του Νέστου εντοπίστηκε αργότερα από την ομάδα μας, αφού διορθώσαμε λάθη τύπου ΙΙ, τα οποία δεν μπορούν να διορθωθούν συστηματικά στη βάση δεδομένων του Open Street Map (μονοπάτια που λανθασμένα έχουν καταχωρηθεί ως δρόμοι στο OSM). Λόγω όμως της μεγάλης της έκτασης καταφέραμε να την εντοπίσουμε. Η νέα βάση όλων των ΠΑΔ άνω των 10 τ.χλμ. υποβλήθηκε στο ΥΠΕΝ τον Ιανουάριο του 2022 (Εικόνα 1). Άρα η νομοθεσία ξεκίνησε από τα μεγαλύτερης έκτασης φυσικά οικοσυστήματα, όπως είχαμε προτείνει το 2020 (Πλαίσιο 2). Θα υπάρξει συνέχεια;

Οι νέες 48 ΠΑΔ άνω των 10 τ.χλμ.

Η δεύτερη προτεραιότητα (Πλαίσιο 2) είναι η θεσμική θωράκιση των ΠΑΔ άνω των 10 τ.χλμ., ώστε να επιτευχθεί ο στόχος της προστασίας τουλάχιστον του 2% της χερσαίας έκτασης της Ελλάδας και κάθε Ευρωπαϊκής χώρας ως ΠΑΔ. Η γεωχωρική βάση δεδομένων των ΠΑΔ εμπλουτίστηκε σταδιακά και διατέθηκε στους αναδόχους των Ειδικών Περιβαλλοντικών Μελετών (Ε.Π.Μ.) (17/7/2020 & 23/12/2021) [1]. Η πιο πρόσφατη βάση (Ιανουάριος 2022) οριοθετεί 55 ΠΑΔ άνω των 10 τ.χλμ. (συμπεριλαμβάνοντας τα έξι «Απάτητα Βουνά» και τον Όλυμπο). Δηλαδή προτείνονται 48 νέες ΠΑΔ για προστασία, 40 εξ’ αυτών εμπίπτουν πλήρως ή μερικώς στο δίκτυο Natura, και 8 εκτός. Συνολικά καλύπτουν 2105 τ.χλμ. (>2% της χώρας). Η βάση γνωστοποιήθηκε στο ΥΠΕΝ τον Ιανουάριο του 2022. Τα γεωχωρικά δεδομένα (shapefiles, kmz) είναι σήμερα ανοιχτά διαθέσιμα στην ιστοσελίδα του ROADLESS [1] για τους μελετητές, τους επιστήμονες και την κοινωνία (Εικόνα 1).

Θα υπάρξουν και άλλα «Απάτητα Βουνά»;

Ο Υφυπουργός κ. Γ. Αμυράς κατά την εκδήλωση στο Μέγαρο Μαξίμου πρότεινε στον Πρωθυπουργό την επέκταση του προγράμματος σε άλλες 50 περιοχές, έχοντας λάβει στα χέρια του πριν λίγες ημέρες τα νέα δεδομένα (Εικόνα 1).

Η πρόταση επέκτασης της θεσμικής θωράκισης των ΠΑΔ υποστηρίχθηκε ενθέρμως από τους παρευρισκόμενους στην εκδήλωση κ. Γ. Ροκά (οδηγός βουνού), κα Μ. Γανωτή (ΑΝΙΜΑ) και εμού, συζητώντας τα οφέλη μιας τέτοιας πολιτικής. Επομένως, φαίνεται πως καταρχάς υπάρχει η πολιτική βούληση για την επέκταση του προγράμματος «Απάτητα Βουνά».

Η ερευνητική μας ομάδα εργάστηκε και εργάζεται πυρετωδώς και να διαθέσει ανοιχτά επιστημονικά δεδομένα με αξιοπιστία και ταχύτητα. Ο ρόλος μας σταματάει εδώ. Δεν γνωρίζουμε πώς θα εφαρμοστεί περαιτέρω αυτή η πολιτική πρωτοβουλία στην πράξη, την κοινωνική της αποδοχή ή μη από τις τοπικές κοινωνίες, την ισχύ των αντίρροπων πιέσεων, την αποδοχή ή μη της όλης ιδέας και της επιστημονικής της τεκμηρίωσης από τους αναδόχους των Ε.Π.Μ. Θα υπερκεραστούν οι πρακτικές δυσκολίες εφαρμογής της επέκτασης της νομοθεσίας ΠΑΔ ή θα μείνουν έξι τα «Απάτητα Βουνά»;

Η νομοθεσία ΠΑΔ ενισχύει το ισχύον θεσμικό πλαίσιο

Πάντως ένα είναι βέβαιο. Η νομοθεσία ΠΑΔ δεν αντικαθιστά την κείμενη νομοθεσία, αλλά ενσωματώνεται σε αυτή και την ενισχύει. Ο ευρωπαϊκός στόχος της επέκτασης του δικτύου των προστατευόμενων περιοχών στο 30% της χώρας μας παραμένει, όπως και ο στόχος της αυστηρής προστασίας στο 10% της χώρας μας [9]. Άλλωστε πολλοί επιστήμονες στον κόσμο ενστερνιζόμαστε το Half Earth Project [15] και μιλούμε πια για την περιβαλλοντική προστασία του μισού Πλανήτη…

Η νομοθεσία ΠΑΔ δίνει ένα σημαντικό εργαλείο επίτευξης πολλών στόχων εντός του ισχύοντος πολιτικού πλαισίου (Πλαίσιο 3) [3] και εφαρμογής του άρθρου 10 της Οδηγίας 92/43/ΕΟΚ επί του κατάλληλου σχεδιασμού των χρήσεων γης και των αναπτυξιακών πολιτικών για τη βελτίωση της ακεραιότητας και συνδεσιμότητας του δικτύου Natura 2000 ως εξής: (α) θεώρηση των ΠΑΔ ως ένα από τα κριτήρια οριοθέτησης ζωνών αυστηρής προστασίας εντός Natura 2000, (β) θεώρηση των ΠΑΔ ως ένα από τα κριτήρια μελλοντικής επέκτασης του δικτύου Natura 2000 με βάση το άρθρο 10 της Οδηγίας 92/43/ΕΟΚ, (γ) θεώρηση των ΠΑΔ ως ένα από τα κριτήρια για τους επερχόμενους νομικά δεσμευτικούς στόχους της αποκατάστασης που επεξεργάζεται τώρα η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, υπό την έννοια της “προληπτικής αποκατάστασης”. Δεν έχει νόημα η χώρα αφενός να ξοδεύει εκατομμύρια στο μέλλον για να αποκαταστήσει διαταραγμένα οικοσυστήματα και να φυτεύει εκατομμύρια δέντρα, και αφετέρου να αφήνει την ίδια στιγμή ευάλωτα τα πιο παρθένα φυσικά της οικοσυστήματα στην επέλαση του τσιμέντου και των δρόμων μέσω επενδυτικών σχεδίων.

Το πρόβλημα γίνεται ακόμη πιο έντονο λόγω του νόμου 4685/2020 σε συνδυασμό με την ουσιαστική απουσία χωροταξικού σχεδιασμού για τις ΑΠΕ. Είμαστε σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι. Και η νομοθεσία ΠΑΔ είναι ένας φθηνός και αποτελεσματικός τρόπος προστασίας της βιοποικιλότητας, εάν χρησιμοποιηθεί σωστά εντός του ισχύοντος περιβαλλοντικού θεσμικού πλαισίου. Η πλήρης ανάλυση των δυνατοτήτων χρήσης των ΠΑΔ στην ευρωπαϊκή και παγκόσμια πολιτική παρουσιάστηκε στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή τον Ιανουάριο του 2021 και το βίντεο είναι ανοιχτά διαθέσιμο [16].

Προεδρικά Διατάγματα: η μέγιστη προτεραιότητα

Το μεγάλο στοίχημα της χώρας και αναμφισβήτητα η πρώτη εθνική περιβαλλοντική μας προτεραιότητα είναι η ολοκλήρωση των Ε.Π.Μ., οι οποίες θα καθορίσουν όρους και περιορισμούς στις χρήσεις γης εντός του δικτύου Natura 2000 και θα καταλήξουν στη θεσμική θωράκισή του μέσω Π.Δ. Ένα τιτάνιο έργο με την εμπλοκή εκατοντάδων επιστημόνων και μελετητών ανά την Ελλάδα, το οποίο υλοποιείται με οικονομικές δυσκολίες και με μεγάλη πίεση χρόνου.

Η Ελλάδα ήδη καταδικάστηκε για παράβαση της Οδηγίας 92/43/ΕΟΚ το Δεκέμβριο του 2020 (υπόθεση C-849/19), η καθυστέρηση είναι πολύχρονη και σήμερα το βάρος που έχει μετακυλισθεί στους ώμους των αναδόχων των Ε.Π.Μ. για άμεση και ποιοτική ολοκλήρωση του έργου τους είναι μεγάλο. Η υπογραφή των Π.Δ. εντός του 2022 είναι ο φιλόδοξος στόχος. Προφανώς αν το πνεύμα της πρόσφατης νομοθεσίας ΠΑΔ και της Ευρωπαϊκής Στρατηγικής για τη Βιοποικιλότητα είχε ενσωματωθεί στο Νόμο 4685/2020 που ψηφίστηκε την ίδια περίοδο, τα πράγματα θα ήταν πολύ καλύτερα για το περιβάλλον της Ελλάδας και για τα έργα των Ε.Π.Μ. Οι ΠΑΔ δεν αποτελούν τροχοπέδη των Ε.Π.Μ., αλλά ένα εργαλείο βελτίωσής τους.

Οι ΠΑΔ εντός των Ε.Π.Μ. και οι νέες εξελίξεις

Είναι από τις λίγες φορές που νομοθεσία της Ελλάδας είναι μπροστά από τις εξελίξεις! Πολύ πρόσφατα (28/1/2022) εκδόθηκε ο πολυαναμενόμενος οδηγός της Κομισιόν για την εφαρμογή της Ευρωπαϊκής Στρατηγικής για τη Βιοποικιλότητα ως προς τις προστατευόμενες περιοχές, με επίκεντρο το δίκτυο Natura 2000 [17]. Καθορίστηκαν τέσσερα κριτήρια που πρέπει να χρησιμοποιήσουν τα Κράτη Μέλη για να καθορίσουν ζώνες αυστηρής προστασίας ελάχιστης ανθρωπογενούς παρέμβασης εντός του δικτύου Natura 2000 (και σε άλλες προστατευόμενες περιοχές), σε ποσοστό 10% της έκτασης κάθε χώρας συνολικά.

Τα τέσσερα κριτήρια είναι: (α) η διατήρηση των φυσικών διαδικασιών (natural processes), (β) η διατήρηση όλων των πρωτογενών και υπερώριμων δασών (primary and old-growth forests), (γ) η διατήρηση άλλων σημαντικών οικοσυστημάτων ως αποθήκες άνθρακα, όπως οι υγρότοποι και τα λιβάδια (other carbon-rich ecosystems), και (δ) η διατήρηση άλλων σημαντικών οικοσυστημάτων για τη βιοποικιλότητα, τα απειλούμενα είδη και τις οικοσυστημικές υπηρεσίες (other ecosystems). Όλα αυτά τα κριτήρια που θα πρέπει να χρησιμοποιηθούν πια από τους μελετητές των Ε.Π.Μ. δεν συνάδουν με το χαλαρότερο πλαίσιο του παλαιότερου Νόμου 4685/2020, αλλά εναρμονίζονται πλήρως με τα «Απάτητα Βουνά», ενώ ο οδηγός της Κομισιόν υπογραμμίζει ξεκάθαρα τη σημασία της διατήρησης των άγριων φυσικών οικοσυστημάτων (wilderness) και της επαναφοράς τους (rewilding) [17]. Επομένως οι μελετητές καλούνται να εφαρμόσουν εσπευσμένα κατά το τελευταίο στάδιο ολοκλήρωσης των Ε.Π.Μ. τις κατευθύνσεις του ως άνω οδηγού για να ορίσουν τις «ζώνες αυστηρής προστασίας της φύσης» εντός του δικτύου Natura 2000 καθώς και τους όρους και περιορισμούς για τις διάφορες χρήσεις γης εντός αυτών. Δύσκολη η δουλειά των μελετητών…

Έχουν σήμερα στα χέρια τους το εργαλείο των ΠΑΔ, ένα εργαλείο που ευθέως αντανακλά την ελάχιστη ανθρωπογενή παρέμβαση. Το ζητούμενο είναι να χρησιμοποιήσουν τις 40 ΠΑΔ που εμπίπτουν εντός του δικτύου Natura 2000 ως ζώνες ελεύθερες από δρόμους και τεχνητές επιφάνειες στα προσχέδια των Π.Δ. Οι ΠΑΔ ως διαφαίνεται από το πνεύμα του οδηγού της Κομισιόν μπορούν κάλλιστα να χρησιμοποιηθούν μαζί με άλλα κριτήρια για τον καθορισμό των ζωνών απόλυτης προστασίας της φύσης [17]. Είναι δε στη διακριτική ευχέρεια των μελετητών να οριοθετήσουν ευρύτερες περιοχές απαγόρευσης δρόμων και τεχνητών επιφανειών στη ζώνη προστασίας της φύσης ή τη ζώνη οικοτόπων και ειδών κατά περίπτωση. Τα χωρικά αρχεία των 40 νέων ΠΑΔ τους έχουν κοινοποιηθεί με σύμφωνη γνώμη του ΥΠΕΝ και είναι ανοιχτά διαθέσιμα [1]. Η επίπτωση των δρόμων στα είδη και τους οικοτόπους είναι επιστημονικά αναγνωρισμένη, ακόμη και στην Ελλάδα [3]. Η σημασία των ΠΑΔ για τη διατήρηση των φυσικών εξελικτικών διαδικασιών, των οικοσυστημικών λειτουργιών, της συνολικής βιοποικιλότητας και την αποθήκευση άνθρακα είναι επίσης αναγνωρισμένη [3, 4, 10, 11].

Η επίτευξη του εθνικού στόχου του 2030 εγκατάστασης ανεμογεννητριών (7,05 GW) φαίνεται πως είναι εφικτή αποκλείοντας πλήρως τη δημιουργία τεχνητών επιφανειών ΑΠΕ στις περιοχές του δικτύου Natura 2000 και τις φυσικές περιοχές με μικρό δείκτη κατακερματισμού [18-19]. Η πολιτική βούληση για την προστασία των φυσικών τοπίων της Ελλάδας ως ΠΑΔ είναι πια εκφρασμένη. Τα επιχειρήματα προς αυτήν την κατεύθυνση περιλαμβάνονται εντός των Υ.Α. και του συναφούς ενημερωτικού σημειώματος του Υπουργείου [1]. Θα δούμε ζώνες ελεύθερες από νέους δρόμους και τσιμέντο στο δίκτυο Natura 2000;

Τοπικές κοινωνίες και «Απάτητα Βουνά»: διεύρυνση;

Οι δημόσιες διαβουλεύσεις των Ε.Π.Μ. ξεκίνησαν και η τοπική κοινωνία έχει σε ορισμένες περιπτώσεις υιοθετήσει το αναπτυξιακό ήπιο μοντέλο των «Απάτητων Βουνών» και ζητά διεύρυνσή του (π.χ. Α. Κρήτη, Αστερούσια Όρη ως απόθεμα βιόσφαιρας UNESCO), ενώ άλλοι Δήμοι όπου δεν έχει ξεκινήσει η διαβούλευση των Ε.Π.Μ. ζητούν a priori επισήμως την ένταξη της περιοχής τους στα «Απάτητα Βουνά» (π.χ. Δήμος Αγράφων). Αυτό βέβαια δεν είναι εφικτό λόγω της μεθοδολογίας οριοθέτησης των ΠΑΔ. Ίσως όμως η απαγόρευση διάνοιξης νέων δρόμων και τεχνητών επιφανειών ακόμη και σε περιοχές που δεν είναι «απάτητες» αλλά έχουν μεγάλη φυσικότητα, θα πρέπει να έχει ευρύτερη εφαρμογή στη χώρα (Πλαίσιο 2: πρόταση 4). Το πνεύμα της νομοθεσίας ΠΑΔ θα μπορούσε πιθανόν να χρησιμοποιηθεί ως κριτήριο για την επέκταση του δικτύου των προστατευόμενων περιοχών της χώρας, ως ένα «άλλο αποτελεσματικό χωρικό μέτρο διατήρησης» (other effective area-based conservation measures) του οδηγού της Κομισιόν [17].

Το πνεύμα της νομοθεσίας ΠΑΔ θα μπορούσε επίσης να μη συνδεθεί καν με την έννοια των προστατευόμενων περιοχών. Ίσως το κυβερνητικό πρόγραμμα «Απάτητα Βουνά» να είναι το έναυσμα για την εφαρμογή ενός σύγχρονου, πολυδιάστατου και ηπιότερου αναπτυξιακού μοντέλου με επίκεντρο τον οικοτουρισμό και τα τοπικά προϊόντα μακριά από την κουλτούρα του τσιμέντου και των βιομηχανικής κλίμακας επενδύσεων. Ίσως η κοινωνία να είναι ώριμη για μια τέτοια νομοθεσία προστασίας των φυσικών και πολιτιστικών της τοπίων, με διάνοιξη νέων δρόμων μόνο όπου είναι απολύτως απαραίτητο υπό αυστηρά κριτήρια ή/και με ελεγχόμενη πρόσβαση αυτών (π.χ. υπηρεσίες, τοπικοί παραγωγοί) [3].

Αυτά άλλωστε συζητήθηκαν και με τον Πρωθυπουργό στη συνάντηση στο Μέγαρο Μαξίμου με έμφαση στο θέμα της χωροταξίας των ΑΠΕ σε σύγκριση με την υπόλοιπη Ευρώπη, όπου ελάχιστες τέτοιες επενδύσεις λειτουργούν σε υψηλά υψόμετρα λόγω χαμηλής απόδοσης. Ειδικά για τα βουνά προτάθηκαν η απομάκρυνση της αγελαδοτροφίας από τα ορεινά λιβάδια, η ενίσχυση της παραδοσιακής αιγοπροβατοτροφίας και η οικολογική πιστοποίηση των κτηνοτροφικών προϊόντων ως φιλικά προς τη βιοποικιλότητα και την άγρια πανίδα, μέσα από κατάλληλα διαχειριστικά σχέδια φέρουσας ικανότητας βόσκησης και μέσα από την εφαρμογή κατάλληλων αποτρεπτικών μέτρων για τα μεγάλα σαρκοφάγα θηλαστικά. Ένα ακόμη μεγάλο στοίχημα, πέραν του οικοτουρισμού.

Είκοσι χρόνια πριν δεν θα φανταζόμασταν ποτέ ότι κάποιες τοπικές κοινωνίες και οι εκπρόσωποί τους δεν θα ζητούν φαραωνικά αναπτυξιακά έργα και δρόμους παντού. Ορισμένοι βέβαια ακόμη τα ζητούν. Σε κάθε περίπτωση, η άποψη των τοπικών κοινωνιών θα πρέπει να λαμβάνεται σοβαρά υπόψη στον αναπτυξιακό και χωροταξικό σχεδιασμό, εφόσον εναρμονίζεται με το Ευρωπαϊκό και εθνικό περιβαλλοντικό θεσμικό πλαίσιο.

Η Ευρωπαϊκή διάσταση

Η Ελλάδα πραγματικά πρωτοπορεί, γιατί είναι η πρώτη χώρα στην ΕΕ που εισάγει νομοθεσία προστασίας των ΠΑΔ, ακόμη και αν αυτό αφορά σε μικρό ποσοστό της χώρας [1].

H έννοια της προστασίας των ανέπαφων άγριων φυσικών περιοχών (wilderness) ξεκίνησε έναν αιώνα πριν στις Η.Π.Α. (Gila Wilderness, 2258 τ.χλμ., έτος 1924) και ενισχύθηκε αργότερα με τη νομοθεσία του Wilderness Act (1964). Η δε πρώτη στοχευμένη νομοθεσία απαγόρευσης διάνοιξης νέων δρόμων εισέρχεται στις Η.Π.Α. τo 2001 (Roadless Rule) και αφορά στο ένα τρίτο των δημόσιων δασών της (2% χερσαίας έκτασης), χωρίς όμως αυτό να συνεπάγεται την ένταξή τους σε καθεστώς προστασίας για τη βιοποικιλότητα.

Η Ευρώπη, ως πιο πυκνοκατοικημένη ήπειρος με πιο έντονη ανθρώπινη παρουσία από την αρχαιότητα ακόμη, ακολούθησε μια διαφορετική περιβαλλοντική στρατηγική, αυτή της συνύπαρξης ανθρώπου-φύσης, όπως φαίνεται και από το πνεύμα του δικτύου Natura 2000. Η Ελληνική νομοθεσία ΠΑΔ επομένως υιοθετεί το ίδιο πλαίσιο αρμονικής συνύπαρξης ανθρώπου και φύσης (Πλαίσιο 1), παρότι αποτελεί ένα πιο δυναμικό εργαλείο ενίσχυσης της προστασίας της βιοποικιλότητας και του τοπίου, μέσω απαγόρευσης της κατάληψης γης από δρόμους και λοιπές τεχνητές επιφάνειες.

Ο στόχος της μηδενικής καθαρής κατάληψης γης (no net land take) [20] τέθηκε προ δεκαετίας στην ΕΕ, αλλά δεν επιτεύχθηκε. Η αντιμετώπιση της κατάληψης γης και η αποκατάσταση των οικοσυστημάτων αποτελεί μεν διακριτό στόχο της νέας Ευρωπαϊκής Στρατηγικής για τη Βιοποικιλότητα με ορίζοντα το 2030 (στόχος 2.2.3) [9], αλλά δεν τίθεται με συγκεκριμένους ποσοτικούς όρους μείωσης της επιφάνειας του οδικού δικτύου και λοιπών τεχνητών επιφανειών, πιθανόν γιατί αντικρούει το business-as-usual σενάριο του δυτικού τύπου ανάπτυξης.

Οι επιστήμονες έχουν επανειλημμένως προτείνει την υιοθέτηση μιας κεντρικής ευρωπαϊκής πολιτικής ΠΑΔ και μείωσης του οδικού δικτύου [21-22]. Η δε εφαρμογή μιας παγκόσμιας πολιτικής ΠΑΔ αποτελεί καίριο στόχο της διεθνούς επιστημονικής οργάνωσης Society for Conservation Biology [23].

Με την υποστήριξη του Ευρωπαϊκού Τμήματος του SCB (SCB-ES), οι ΠΑΔ αποτέλεσαν κορωνίδα στην πολιτική του τότε Ευρωβουλευτή Κ. Αρσένη, ο οποίος έφτασε το θέμα των ΠΑΔ στις συνδιασκέψεις κορυφής των Ηνωμένων Εθνών για τη Σύμβαση για τη Βιολογική Ποικιλότητα (COP 11, Ινδία και στο Rio+20, Βραζιλία, 2012), όπου και έλαβε ευρείας υποστήριξης από παγκόσμιους επιστημονικούς φορείς (SCB, IUCN, UNEP, Conservation International) και της παγκόσμιας οργάνωσης ιθαγενών πληθυσμών Tebtebba [23-24]. Μακροχρόνιος ο αγώνας και της Ευρωπαϊκής Επιτροπή Πολιτικής (Policy Committee) του SCB, η οποία εργάζεται για την προώθηση μιας τέτοιας πολιτικής ΠΑΔ στην Ευρώπη από το 2007 [24]. Στις πρόσφατες δράσεις του PC-SCB συγκαταλέγονται η προώθηση των ΠΑΔ μέσω κλειστού τηλεσυνεδρίου με αξιωματούχους της ΕΕ τον Ιανουάριο του 2021 όπου τέθηκαν προς συζήτηση σαφείς προτάσεις χρήσης των ΠΑΔ ως εργαλείο εφαρμογής στην Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία και στην Ευρωπαϊκή Στρατηγική για τη Βιοποικιλότητα [16] και ακολούθησε σχετική επιστολή προς τον F. Timmermans, αντιπρόεδρο της ΕΕ και πρωτεργάτη της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας [24].

Την πολιτική των ΠΑΔ έχει ενστερνιστεί με το ψήφισμά του “Protect remaining roadless areas” [25] το δίκτυο IENE (Infrastructure & Ecology Network Europe), το οποίο και πρόσφατα δημοσίευσε την παγκόσμια αειφορική στρατηγική για τις γραμμικές υποδομές μεταφορών [26]. Δεν αποτελεί έκπληξη επομένως ότι το Ευρωπαϊκό τμήμα του SCB υποστήριξε αμέσως το πρόγραμμα των «Απάτητων Βουνών» σε σχετικό Δελτίο Τύπου [27] και απέστειλε συγχαρητήρια επιστολή στον Πρωθυπουργό ζητώντας επέκταση της πολιτικής ΠΑΔ στη χώρα μας. Επομένως, η Ελλάδα φαίνεται πως «ανοίγει το δρόμο» για τους μη δρόμους… Αναμένεται να δούμε αν και πώς η πολιτική ΠΑΔ θα ενσωματωθεί στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας [16].

Κι αν είναι «πυροτέχνημα»;

Και αν τελικά τα «Απάτητα Βουνά» είναι όντως ένα επικοινωνιακό πυροτέχνημα της Κυβέρνησης για να κερδίσει τις εντυπώσεις; Και αν εργαλειοποίηθηκε η έρευνά μας ως «βιτρίνα» κυβερνητικής φιλοπεριβαλλοντικής πολιτικής; Πιστεύω πως όχι. Μπορεί και ναι. Θα φανεί στο μέλλον.

Εμείς ως επιστήμονες λειτουργούμε ακαδημαϊκά. Χωρίς μυωπικές αντιλήψεις και κομματικές αγκυλώσεις. Συνεργαζόμαστε ελεύθερα με όλες τις κυβερνήσεις, συνδέοντας την έρευνά μας με την πολιτική εφαρμογή και την κοινωνία προς το κοινό όφελος, ως είναι ο ρόλος του Ελληνικού δημοσίου Πανεπιστημίου. Άλλες φορές εισακουόμαστε, άλλες όχι [18-19]. Σε κάθε περίπτωση, αυτό δεν αναιρεί την αξία της ερευνητικής μας εργασίας, ούτε την αξία του περιεχομένου των νομικών κειμένων των Υ.Α., ούτε τη σημασία της πρωτοβουλίας ΠΑΔ από τη σημερινή πολιτική ηγεσία για τα τεκταινόμενα στην Ευρώπη.

Πέραν της καχυποψίας και του καλοπροαίρετου ή μη μηδενισμού της προσπάθειάς μας, είναι μάλλον η κατάλληλη στιγμή έναρξης ενός ευρύτερου πολιτικού διαλόγου για το αναπτυξιακό μοντέλο στα φυσικά μας οικοσυστήματα και την προστασία του τοπίου. Στηρίζουν οι διαφορετικές πολιτικές παρατάξεις το νομικό περιεχόμενο της πρωτοβουλίας ΠΑΔ; Ναι ή όχι και γιατί; Από τη θέση της πιθανής μελλοντική ηγεσίας, δεσμεύονται να επεκτείνουν τη νομοθεσία ΠΑΔ και το αναπτυξιακό της πνεύμα, λαμβάνοντας υπόψη τις επιθυμίες και τους σχεδιασμούς των τοπικών κοινωνιών; Μήπως είναι ώρα πέραν της τετριμμένης κριτικής να λάβουμε ξεκάθαρες πολιτικές απαντήσεις και δεσμεύσεις;

Επίλογος…

Επιτρέψτε μου να διατηρώ την αισιοδοξία μου και το πνεύμα του «επιστημονικού ακτιβισμού». Τα «Απάτητα Βουνά» είναι ένα κάποιο επίτευγμα. Η έκδοση των έξι συγκεκριμένων Υ.Α. είναι απόρροια της συνεργασίας και σκληρής δουλειάς πολλών ανθρώπων: ερευνητές, φοιτητές, υπάλληλοι του ΥΠΕΝ και του Πράσινου Ταμείου, πολιτικοί και συνεργάτες τους. Άλλωστε, πολλές τοπικές κοινωνίες, ΜΚΠΟ, κινήματα πολιτών, επιστήμονες και ανεξάρτητοι πολίτες έχουν εκφράσει θέσεις και απόψεις συναφείς με το περιεχόμενο της νομοθεσίας ΠΑΔ.

Η επιστημονική κοινότητα της Ελλάδας χαιρέτισε την πρωτοβουλία ΠΑΔ και έκανε σαφείς προτάσεις επ’ αυτού, με βάση τις ανακοινώσεις από την Ελληνική Οικολογική Εταιρεία και την Ελληνική Ζωολογική Εταιρεία [28-29], ενώ η τελευταία είχε υποστηρίξει την όλη πρωτοβουλία με ψήφισμά της από το Φεβρουάριο του 2021 ακόμη [30].

Η μοιρολατρία δεν οδήγησε ποτέ σε δημιουργία. Μερικές φορές μεγάλα πράγματα μπορούν να επιτευχθούν εάν διαφορετικοί άνθρωποι, από τελείως διαφορετικούς χώρους και θέσεις, με τα ίδια βιώματα (εν προκειμένω ορεινή φύση…), συγκυριακά συναντηθούν και μοιραστούν το ίδιο όραμα. Άλλωστε όπως λέει και μια σοφή παροιμία από τη γειτονική μας Αφρική: «Αν νομίζεις πως είσαι πολύ μικρός για να αλλάξεις τον κόσμο, δοκίμασε να κοιμηθείς το βράδυ με ένα κουνούπι»…

Πηγές

1. BCL (ROADLESS)
2. Kati et al. 2020. Mendeley Data v1
3. Κατή κ.α. 2020 (πολιτική σύνοψη)
4. Kati et al. 2020. Biol Cons
5. IPBES 2019 (Global assessment)
6. EEA 2020 (SOER)
7. Haddad et al. 2015. Science
8. EEA 2015 (fragmentation)
9. EC 2020 (EU Biodiversity Strategy)
10. Ibisch et al. 2016. Science
11. Laurance & Arrea 2017. Science
12. Eurostat 2017 (Sustainable Development)
13. ΕΚΠΑΑ 2018 (SOER)
14. ΥΠΕΝ 2022 (συνέντευξη τύπου)
15. Half Earth Project
16. SCB 2021 (policy video)
17. EC 2022 (Guidance protected areas)
18. BCL (WIND)
19. Kati et al. 2021. SciTot
20. EC 2011 (Roadmap)
21. Selva et al. 2011. Env Manage
22. Psaralexi et al. 2017. Front Ecol Evol
23. SCB (Roadless initiative)
24. PC-SCB (Roadless initiative)
25. IENE 2014. Nat Cons
26. IENE 2021 (Global transport strategy)
27. SCB-ES (press release)
28. Ελληνική Οικολογική Εταιρεία (ανακοίνωση)
29. Ελληνική Ζωολογική Εταιρεία (ανακοίνωση)
30. Ελληνική Ζωολογική Εταιρεία (ψήφισμα)