Από τα μεταλλεία στον Αμαζόνιο και τις ανεμογεννήτριες στη γη των Sámi έως το Βέρμιο: ποιος αποφασίζει για τη γη, το τοπίο και τους φυσικούς πόρους; [Άρθρο άποψης]
Η ενεργειακή μετάβαση προς καθαρές μορφές ενέργειας παρουσιάζεται ως ένα από τα πιο ελπιδοφόρα εργαλεία για την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης. Όμως τα τελευταία χρόνια, η πράσινη αποικιοκρατία κάνει την εμφάνισή της. Πρόκειται την επιβολή έργων ή πολιτικών που στο όνομα της πράσινης ανάπτυξης, της ενεργειακής μετάβασης ή της προστασίας της φύσης οδηγούν σε ιδιοποίηση γης και φυσικών πόρων, στον περιορισμό των δικαιωμάτων και στον αποκλεισμό των τοπικών ή αυτόχθονων κοινοτήτων από τη λήψη αποφάσεων για τον τόπο τους. Οι τοπικές κοινωνίες επωμίζονται το περιβαλλοντικό και κοινωνικό κόστος για να εξυπηρετηθούν ενεργειακές ανάγκες αλλού.
Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα σύγκρουσης ανάμεσα στην οικονομική εκμετάλλευση των φυσικών πόρων και στα δικαιώματα των κοινοτήτων βρίσκεται στον Αμαζόνιο. Εκεί ζουν οι Yanomami, ένας από τους μεγαλύτερους αυτόχθονες πληθυσμούς της Νότιας Αμερικής, στη Βραζιλία και τη Βενεζουέλα. Η περιοχή τους έχει δεχθεί έντονες πιέσεις από παράνομες μεταλλευτικές δραστηριότητες εξόρυξης χρυσού και πρόσφατα κασσιτερίτη, το κύριο μετάλλευμα του κασσιτέρου, ο οποίος χρησιμοποιείται, μεταξύ άλλων, στις συγκολλήσεις και στις ηλεκτρικές διασυνδέσεις φωτοβολταϊκών συστημάτων και ηλεκτρονικού εξοπλισμού. Οι Yanomami έχουν καταγγείλει τις ολέθριες επιπτώσεις της εξόρυξης μεταλλευμάτων: αποψίλωση του τροπικού τους δάσους, ρύπανση των ποταμών τους με υδράργυρο, σοβαρές επιπτώσεις στην υγεία τους και τον τρόπο ζωής τους.
Παρόμοιο παράδειγμα αποτελεί η ανάπτυξη της αιολικής βιομηχανίας στα εδάφη των Sámi στη Νορβηγία, αλλάζοντας τη χρήση γης, καταστρέφοντας το τοπίο και τις παραδόσεις αιώνων. «Για αιώνες, ήταν η γη των ταράνδων και όχι η γη του ισχυρού ανθρώπου της ηλεκτροδότησης. Ένας νέος λευκός άνθρωπος άπλωσε τα τρία φτερά του, στερώντας από έναν λαό αιώνες ιστορίας και τις μνήμες των μελλοντικών γενεών», γράφει η Sara Emilie Jåma, βοσκός ταράνδων και ποιήτρια.
Το ζήτημα αυτό συνδέεται στενά με τη Διακήρυξη των Ηνωμένων Εθνών για τα Δικαιώματα των Αυτόχθονων Λαών – UNDRIP (RES/61/295 – 13/9/2007), η οποία αναγνωρίζει ότι αυτόχθονες λαοί έχουν δικαίωμα να αποφασίζουν για τη γη και τους φυσικούς πόρους τους, μέσω της αρχής της «ελεύθερης, προηγούμενης και ενημερωμένης συναίνεσης» (Άρθρο 26 & 32). Σήμερα προκαλούμε βλάβη στους φυσικούς πόρους και στους ανθρώπους σε μια γωνιά του πλανήτη για ικανοποιήσουμε τους ενεργειακούς στόχους των ισχυρών σε άλλη γωνιά του πλανήτη. Πρόκειται για σοβαρό θέμα οικολογικής δικαιοσύνης με βαθιές ηθικές προεκτάσεις.
Μεταφερόμαστε στο Βέρμιο, στην Ελλάδα, σε ένα διαφορετικό πολιτικό και κοινωνικό πλαίσιο μιας δυτικής χώρα με δημοκρατικά εκλεγμένη κυβέρνηση. Τα ορεινό τοπίο των δασών και των υποαλπικών λιβαδιών του Βερμίου έχει δώσει τη θέση του σε ένα βιομηχανικό τόπο σειράς ανεμογεννητριών. Μέρος της παραγόμενης ενέργειας συνδέεται με συμφωνίες προμήθειας ηλεκτρικής ενέργειας που εξυπηρετούν τις ενεργειακές ανάγκες της πολυεθνικής εταιρείας Amazon στο πλαίσιο της στρατηγικής της για μηδενικές εκπομπές, με βάση το αναλυτικό ρεπορτάζ των Reporters United. Πόσο δίκαιο και ηθικά αποδεκτό είναι αυτό; Οι κάτοικοι του Βερμίου, των Αγράφων, της Οίτης, της Μάνης, ή της Τήνου και τόσων άλλων βουνών και νησιών της Ελλάδας που οργανώνονται σε κινήματα, δεν θεωρούνται νομικά αυτόχθονες πληθυσμοί και δεν εξομοιώνονται με τους Yanomami ή τους Sámi. Είναι όμως αυτόχθονες κατ’ ουσία, γιατί συνδέονται βαθιά ιστορικά, οικονομικά και πολιτισμικά με τον τόπο τους και θα πρέπει να έχουν ουσιαστικό λόγο στις αποφάσεις που τον μετασχηματίζουν.
Το τοπίο που διεκδικούν να μείνει αναλλοίωτο, αποτελεί στοιχείο της συλλογικής ταυτότητάς τους. Η διαφύλαξη του τοπίου ίσως αποτελεί την ισχυρότερη κοινή συνισταμένη που πυροδοτεί τις τοπικές αντιδράσεις κατά των έργων Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (ΑΠΕ) ανά την Ελλάδα. Πόσο αποτιμάται η υποβάθμιση του τοπίου και η συνεπαγόμενη στέρηση της συλλογικής ταυτότητας και απώλεια της συλλογικής μνήμης από τις επόμενες γενεές;
Δεν θα έπρεπε μια δημοκρατική χώρα όπως η Ελλάδα να σέβεται τουλάχιστον τις αρχές της Διακήρυξης UNDRIP ως προς την «ελεύθερη, προηγούμενη και ενημερωμένη συναίνεση»; Άλλωστε η γη που παραχωρείται για δεκαετίες στους επενδυτές είναι δημόσιο αγαθό, και η διαχείρισή της οφείλει να υπηρετεί το δημόσιο συμφέρον, με διαφάνεια και ουσιαστική κοινωνική συμμετοχή.
Σε εθνική κλίμακα, δεν θα έπρεπε να υπάρχει εθνική συναίνεση για τον όποιο πολιτικό προγραμματισμό υπερκάλυψης των εγχώριων ενεργειακών αναγκών και την εξαγωγή της πλεονάζουσας ηλεκτρικής ενέργειας από ΑΠΕ στις αγορές του εξωτερικού, με κόστος την καταστροφή των φυσικών πόρων και του μοναδικού Ελληνικού τοπίου; Η πράσινη μετάβαση κινδυνεύει να εξελιχθεί σε μια νέα μορφή πράσινης αποικιοκρατίας. Το θέμα είναι πολιτικό και ηθικό.
Βασιλική Κατή
Καθηγήτρια
Τμήμα Βιολογικών Εφαρμογών & Τεχνολογιών
Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων
