Σε λίγες μέρες αναμένεται η δημοσίευση της προκήρυξης του ΙΚΥ για χορήγηση υποτροφιών σε Υποψήφιους Διδάκτορες, με βάση το ΦΕΚ Β΄ 4762/8.9.2025. Το θεσμικό πλαίσιο του ΦΕΚ εγείρει κρίσιμα ερωτήματα για τον τρόπο με τον οποίο το ελληνικό κράτος αντιλαμβάνεται την έννοια της ακαδημαϊκής αριστείας και της ισότητας ευκαιριών στην έρευνα.
Δεδομένη η εκπόνηση διδακτορικής έρευνας χωρίς αποδοχές στην Ελλάδα
Δικαίωμα αίτησης έχουν αποκλειστικά οι υποψήφιοι διδάκτορες (ΥΔ) που έχουν ήδη ξεκινήσει την εκπόνηση της διατριβής τους την περίοδο 2021-2024. Ενσωματώνεται έτσι η σιωπηρή παραδοχή ότι η ερευνητική δραστηριότητα μπορεί να αρχίζει χωρίς θεσμική οικονομική στήριξη και άνευ αποδοχών. Στην πράξη, το κράτος ενθαρρύνει την παραγωγή επιστημονικού έργου μέσω ατομικής οικονομικής αυτοθυσίας, μετακυλίοντας το κόστος της έρευνας στους νέους επιστήμονες. Φαίνεται πως το κράτος θεωρεί ηθικά αποδεκτή την παράλληλη εργασία των ΥΔ και την οικονομική τους ανέχεια, με συνεπαγόμενο κόστος στην ποιότητα και ταχύτητα της ερευνητική τους ανέλιξης και της μη ανταγωνιστικότητας σε σχέση με τους συναδέλφους τους στην Ευρώπη. Αυτή η αντίληψη αντίκεται στο άρθρο 16 του Συντάγματος. Δεν είναι η ανάπτυξη και η προαγωγή της επιστήμης και της έρευνας υποχρέωση του Κράτους και όχι ατομικό βάρος εκείνων που επιλέγουν να υπηρετήσουν την ακαδημαϊκή γνώση; Η έρευνα δεν μπορεί να βασίζεται σε ιδιωτικές λύσεις επιβίωσης και να προϋποθέτει ψυχολογική και οικονομική αντοχή πριν ακόμη υπάρξει θεσμική αξιολόγηση των προτάσεων προς χρηματοδότηση. Η επιλογή των αρίστων νέων ερευνητών και η οικονομική στήριξή τους θα πρέπει να πραγματοποιείται από την αρχή. Οι μη επιλεγμένοι νέοι ερευνητές ας έχουν το δικαίωμα της επιλογής εκπόνησης διατριβής με ιδία μέσα ή όχι.
Το διδακτορικό ως «οικογενειακή υπόθεση»
Το πλέον προβληματικό στοιχείο του ΦΕΚ είναι η εισαγωγή οικογενειακών εισοδηματικών κριτηρίων ως φίλτρου επιλεξιμότητας των υποτρόφων. Οι υποψήφιοι που το κατά κεφαλήν οικογενειακό εισόδημα είναι άνω των 16.000 ευρώ απορρίπτονται! Η θεώρηση του διδακτορικού ως «οικογενειακής υπόθεσης» δεν ανταποκρίνεται στη σύγχρονη ακαδημαϊκή πραγματικότητα, είναι παρωχημένη, και κοινωνικά άδικη. Πώς χειρίζεται το κράτος τον ανθό της Ελληνικής κοινωνίας; Ως ανεξάρτητους αυτόνομους νέους πολίτες, ή ως φορολογικά «προστατευόμενα μέλη» της οικογένειας; Γιατί να προάγεται η μόνιμη οικονομική εξάρτηση και επιβάρυνση της οικογένειας εσαεί; Τι γίνεται στις περιπτώσεις αποσύνδεσης των νέων με την οικογένειά τους στις διαπροσωπικές τους σχέσεις;
Τα κοινωνικά κριτήρια πρέπει να συνυπολογίζονται, με βάση την αρχή του κοινωνικού κράτους δικαίου και την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων του Συντάγματος (Άρθρο 25). Η χρήση του θα πρέπει να είναι επικουρική, ως κριτήριο επιλογής μόνο σε περιπτώσεις επιστημονικής ισοβαθμίας και όχι κριτήριο αποκλεισμού. Ο αποκλεισμός άριστων υποψηφίων λόγω οικογενειακών χαρακτηριστικών αντιβαίνει στην αρχή της ισότητας του Συντάγματος (Άρθρο 4) και αλλοιώνει τον ίδιο τον σκοπό της υποτροφίας. Η υποτροφία δεν είναι μόνο οικονομική στήριξη. Είναι θεσμική πράξη ακαδημαϊκής αναγνώρισης, με καθοριστικές συνέπειες για τη μελλοντική επιστημονική πορεία των υποτρόφων.
Προτάσεις για την επερχόμενη προκήρυξη του ΙΚΥ
Το ΙΚΥ έχει μέχρι σήμερα διαδραματίσει νευραλγικό ρόλο στην Ελληνική κοινωνία με μεγάλο θετικό αντίκτυπο. Έχει προωθήσει την έρευνα, την αριστεία και κυρίως έχει στηρίξει τα όνειρα χιλιάδων νέων της Ελλάδας. Με δύο θεσμικές διορθώσεις στην επερχόμενη προκήρυξή του για την ενίσχυση των Υποψηφίων Διδακτόρων μπορεί να συνεχίσει τη μεγάλη του συνεισφορά. Προτείνονται τα εξής:
- Δικαίωμα συμμετοχής θα πρέπει να έχουν όλοι οι εγγεγραμμένοι Υποψήφιοι Διδάκτορες στο Τμήμα του Πανεπιστημίου που τους υποδέχεται με (α) αποδεικτικό εγγραφής ως ΥΔ έως την ημερομηνία αίτησής τους προς το ΙΚΥ και (β) αποδεικτικό ορισμού τριμελούς επιτροπής του διδακτορικού τους έως την ημερομηνία της υπογραφής της σύμβασής τους με το ΙΚΥ, σε περίπτωση επιλογής τους.
- Τα εισοδηματικά κριτήρια του Υποψήφιου Διδάκτορα θα πρέπει να εφαρμόζονται μόνο στην περίπτωση ισοβαθμίας αιτήσεων.
Ελπίζω οι ως άνω διορθωτικές προτάσεις να ληφθούν υπόψη από το επιτελείο του Υπουργείου Παιδείας στην μελλοντική προκήρυξη για Υποψήφιους Διδάκτορες του ΙΚΥ.
Ελπίζω επίσης η Ελλάδα να θέσει κάποτε μακροχρόνια και διαθεματική στρατηγική για την προώθηση της έρευνας και της παραμονής του εξαιρετικού επιστημονικού και ερευνητικού της δυναμικού στη χώρα, μέσω χρηματοδότησης, στήριξης ερευνητικών ινστιτούτων και μόνιμων θέσεων εργασίας για τους νέους επιστήμονές της. Άλλως, το μεγάλο έργο του ΙΚΥ, του ΕΛΙΔΕΚ, του ΟΦΥΠΕΚΑ και πολλών ιδιωτικών ιδρυμάτων που χορηγούν υποτροφίες αριστείας στους νέους της Ελλάδας, θα συνεχίζει να οδηγεί στη στελέχωση ξένων ερευνητικών ινστιτούτων με το εξαιρετικό ελληνικό δυναμικό, από τον οβολό του Ελληνικού λαού.
Βασιλική Κατή
Καθηγήτρια
Τμήμα Βιολογικών Εφαρμογών & Τεχνολογιών
Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων
